Kışın 3,5 milyon, yazın 13 milyon: Antalya havza raporu turizmin arıtma yükünü kayda geçirdi

Ne oldu

Tarım ve Orman Bakanlığı Su Yönetimi Genel Müdürlüğü için hazırlanan Antalya Nehir Havzası Yönetim Planı Stratejik Çevresel Değerlendirme Nihai Kapsam Belirleme Raporu 30 Ocak 2025 tarihini taşıyor. Belge, AB tarafından finanse edilen 6.915.500 avro bütçeli "6 Havzada Nehir Havzası Yönetim Planlarının Hazırlanması İçin Teknik Yardım" projesinin çıktısı. Proje 13 Eylül 2021'de başladı ve 42 ay sürdü. Havza 20.235,68 km²; Antalya, Isparta, Burdur, Afyonkarahisar ve Konya'ya uzanıyor.

Kapsam belirleme raporu bir teşhis belgesi — tedbirleri değil, hazırlanacak planın hangi sorunlara bakacağını tanımlıyor. Turizm işletmecisini ilgilendiren kısım üç bulguda toplanıyor.

Kıyı suyunun tamamı baskı altında. Rapor havzada 155 yerüstü suyu kütlesi tanımlıyor. Kentsel atıksu deşarjları nedeniyle "önemli baskı altında" sayılan kütle sayısı 46: 29 nehir, 11 göl, 3 geçiş suyu ve 3 kıyı suyu kütlesi. Havzada tanımlanan toplam kıyı suyu kütlesi sayısı ise üç. Yani üçünün üçü de listede. Aynı kıyıda kayıt altına alınmış 111 yüzme suyu sahası bulunuyor.

Arıtma karışımında ileri arıtma neredeyse yok. Havzada arıtılan kentsel atıksuların nüfusa göre %66'sı azot-fosfor giderimiyle, %33'ü ikincil arıtmayla arıtılıyor; yapay sulak alan ve ileri arıtma (MDR) kullanımı raporun ifadesiyle "ihmal edilebilir düzeyde". Su kütlelerine günde yaklaşık 575.000 metreküp arıtılmış atıksu deşarj ediliyor. Kentsel deşarjda ilk sıradaki kirletici Hurma kentsel atıksu arıtma tesisi: rapora göre alıcı su kütlesinde yılda 1.294 ton biyokimyasal oksijen ihtiyacı, 647 ton toplam azot ve 64 ton toplam fosfor yüküne yol açıyor. Onu Lara, Alanya, Manavgat ve Isparta Merkez tesisleri izliyor.

Yaz nüfusunun hesaba nasıl girdiği tartışmalı. Raporun sonundaki paydaş görüşleri tutanağı, teknik bölümlerden daha açık konuşuyor. Antalya Büyükşehir Belediyesi Atık Yönetimi ve İşletmeler Şube Müdürü Burçin Özkan, yaz sezonunun mayıstan kasıma sürdüğünü, "normalde 3,5 milyon olan nüfusun yaz aylarında 13 milyonu bulduğunu, hatta bu yıl 20 milyona ulaştığını" ve atıksu miktarının beklenenin üstünde olduğunu kayda geçirtiyor. Proje tarafının cevabı, nüfus hesaplarına göçmen, mülteci ve turizm nüfusunun dahil edildiği, ancak "lot hesaplarında bu mertebede detaylı çalışılmadığı" yönünde. Nihai raporda bu konuda bir değişiklik öngörülmemiş. Başka bir paydaş da projeksiyonlarda gecelik konaklamaların sayıldığını, günübirlikçilerin sayılmadığını hatırlatıyor.

Raporun havza için sıraladığı beş öncelikli su yönetimi konusu şu sırayla: yeraltı suyu kalitesi, tehlikeli madde kirliliği, nütrient kirliliği, yeraltı suyu çekimleri ve su hizmetleri maliyetinin karşılanması.

Türkiye açısı

Bu haberde Türkiye açısı, haberin kendisi. Rapor aynı havzada 428 beş yıldızlı otel ve 680 bin yatak kapasitesi bulunduğunu yazıyor. Nüfusu yazın üçe katlayan yükün büyük bölümü turizm ürününün kendisi — dolayısıyla arıtma kapasitesi tartışması sektör için dışsal bir çevre başlığı değil, girdi maliyeti ve ürün kalitesi başlığı.

Bir işletmenin bugün yapabileceği üç şey var ve üçü de bakanlık takvimini beklemiyor.

Deşarjın nereye gittiğini bilmek. Tesisin atıksuyu hangi kentsel arıtma tesisine gidiyor ve o tesis ikincil arıtma mı, azot-fosfor giderimi mi yapıyor? Rapordaki tesis listesi bu soruyu cevaplıyor. İkincil arıtmalı bir tesise bağlıysanız, tesisinizin nütrient yükü alıcı ortama büyük ölçüde ulaşıyor demektir — ve o alıcı ortam çoğu zaman misafirin yüzdüğü sudur.

Zirve yükü kendi verinizle ölçmek. Raporun tartışmalı bıraktığı nokta tam olarak bu: turizm nüfusunun eşdeğer nüfusa nasıl yansıdığı. Gecelik konaklama, günübirlik kullanım ve kişi başı su tüketimini tesis düzeyinde tutan bir işletme bu tartışmaya sayıyla girebilir. Tutmayan giremez. Havza planının tedbirler programı yazılırken masada sayısı olan taraf olmak, sonradan itiraz etmekten ucuzdur.

Tarife riskini fiyatlamak. Raporun beşinci öncelikli konusu "su hizmetleri maliyetinin karşılanması". Bu, AB Su Çerçeve Direktifi'ndeki maliyet karşılama ilkesinin havza planına girmesi demek. Orta vadede su ve atıksu tarifelerinde kullanıcıya yansıması bir seçenek olabilir; bugün yatırım kararı veren bir tesis bunu senaryosuna koyabilir.

Yeniden kullanım tarafında da alan var. Sulama suyunu arıtılmış gri sudan karşılamak, havzadan çekilen taze su miktarını doğrudan azaltır — raporun dördüncü öncelikli konusu yeraltı suyu çekimleri, ve havzada Isparta, Antalya, Kırkgöz, Korkuteli-Bucak ile Boğaçay yeraltı suyu kütleleri miktar açısından "sıcak nokta" ilan edilmiş durumda.

Doğrulanması gereken: Antalya havzasında kendi ileri arıtma tesisini işleten veya arıtılmış suyu sulamada geri kullanan konaklama tesislerinin kamuya açık, doğrulanmış bir listesine ulaşamadık.

Doğrulanması gereken: Rapor atıksu yükünü tesis bazında turizm işletmelerine ayrıştırmıyor. Konaklama sektörünün havza genelindeki payı bu belgeden hesaplanamıyor.

Kim yapıyor

Su Yönetimi Genel Müdürlüğü raporun nihai faydalanıcısı; belge Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın SÇD portalında kamuya açık duruyor. Taslak metin 10 Eylül 2024'te havzadaki paydaşlara sunulmuş, gelen katkılarla nihai hale getirilmiş. Raporu DAI Global, NFB Mühendislik, SYKE ve ACC'den oluşan konsorsiyum hazırladı.

Antalya Büyükşehir Belediyesi Atık Yönetimi ve İşletmeler Şube Müdürlüğü, yaz nüfusu ile arıtma kapasitesi arasındaki farkı resmî bir belgenin tutanağına geçiren taraf. Bir sayı kayda geçtiğinde tartışma tahminden çıkıp veriye döner.

Akdeniz Üniversitesi Çevre Mühendisliği Bölümü'nden Prof. Dr. Ayşe Muhammetoğlu aynı toplantıda, Korkuteli bölgesinde kentsel su temininde iklim değişikliği kaynaklı sıkıntıların görülmeye başladığını belirtiyor. Tutanakta ayrıca Acısu mansabında kentsel ve yayılı kirlilikten kaynaklı ötrofikasyonun deniz suyu kalitesine yansıdığı, bunun bölgedeki turizm faaliyetlerini etkilediği ve dere ağzındaki yüzme bandında ciddi bir kirlilik sorunu bulunduğu kayıtlı.

Havza planının tedbirler programı henüz yayımlanmadı. O tarihe kadar geçen süre, bir tesisin kendi sayısını çıkarması için fazlasıyla yeterli.